Er is vaak niets nieuws onder de zon

Jan Toorop, Jong paar in lentelandschap
Potlood en aquarel 320x375 mm
voorheen kunsthandel J.H. de Bois, Haarlem

literatuur; J.F. Heijbroek en E.L. Wouthuysen
KUNST KENNIS EN COMMERCIE
De kunsthandelaar J.H. de Bois 1878-1946
1993 uitgeverij Contact Amsterdam-Antwerpen

In december 2011 hield het Dordtse veilinghuis Mak veilingen haar halfjaarlijkse kunst en antiekveiling. Het was voor die tijd al mogelijk op de site een indruk van de te veilen objecten te krijgen. http://www.makveilingen.nl/

Ik zag op de site ook twee Adrie Mouthaans afgebeeld staan. Het frappeerde me dan ook dat ik vannacht een werk van Jan Toorop in een boek over de kunsthandelaar J.H. de Bois tegenkwam. Het werk van Toorop deed me oppervlakkig qua sfeer en stijlopvatting aan één van die Mouthaans denken. Omdat er vaak met twee maten wordt gemeten (hier zit een grote ergernis van mij achter verscholen) en omdat weer eens blijkt dat er uiteindelijk niets nieuws onder de zon is wil ik dit toch nog eens aanstippen.



Adrie Mouthaan (geb. Lekkerkerk 1940)
tiendweg in de Alblasserwaard
gedateerd,'78  35x40 cm
http://www.makveilingen.nl/

Natuurlijk wil ik niet suggereren dat Mouthaan naar dit voorbeeld heeft gekeken. Zeker niet, dat is ook niet het punt dat ik aan wilde stippen.
Een kunstenaar groeit op met hetgeen dat voorhanden is - dat is wat er in de periode dat hij zijn eigen weg zoekt aan impulsen, beeldmateriaal en aan voorbeelden tot hem komt Soms hangt het op de één of andere manier in de lucht - maar vaak zijn het mensen en schilders in de omgeving van de aspirant schilder die de eerste aanzetten geven.

Een schilder is van beroepswege meestal visueel ingesteld. Veel van wat een schilder ziet of gezien heeft slaat hij of zij op in het geheugen, dit gaat vaak onbewust, en de kennis die hij vergaart wordt al snel zijn toetsingskader. Vaak herkent een beginnende, nog niet duidelijk gevormde schilder, iets van zijn sluimerende 'eigen ik' in het werk van de oudere, reeds gevormde, schilders. Zoals bijvoorbeeld de stilering in het werk van Jan Toorop, mede onder invloed van de jugendstil ontstaan, is een vormentaal die je, mits je er ontvankelijk voor bent, als jonge schilder kunt oppikken als een interessante manier van vertolken. Die manier van vertolken is de verwantschap in de beeldtaal die ik, grappig genoeg in omgekeerde volgorde, in dit werk zag en herkende.

Men doet de zich nog ontwikkelende schilder makkelijk onrecht door teveel de aandacht te leggen op de vermeende invloeden.  In plaats van de tocht en de ontwikkelingen die de jonge kunstenaar op weg naar zijn eigen vorm doormaakt op eigen waarde te beoordelen, en die ook te herkennen, doet men het maar al te snel af als een uiting van epigonisme. Men gaat er gemakshalve aan voorbij dat de voorgangers op hun beurt ook hun voedingsbodem en ook hun voorgangers hadden. Noemt men dat niet een traditie? Een traditie waar men uit voortkomt en die men op zijn of haar manier, liefst met eigen toevoegingen, voort zet.
Daarin kan de jongere telg een volgende schakel zijn.

In mijn artikel over Wim Oepts heb ik dit verschijnsel al eens eerder aangekaart en beschreven.
In dat artikel heb ik een door prof. A.M. Hammacher geschreven citaat opgenomen waaruit, m.b.t. dit universele verschijnsel van beïnvloeding en vermeende beïnvloeding, veel begrip en inzicht spreekt.
Genoemd artikel; Peter van Loon, ,,Wim Oepts, een schilder die je na aan het hart gaat liggen.''  eerder verschenen op dit blog  http://www.eenschilderindordrechtnl.blogspot.nl/  14- 02 2011

Daan Mühlhaus/Muehlhaus (1907-1981)
Papendrecht, Tiendweg Oost, huizen Oosteind
olieverf/board
voorheen collectie F. Buytink
foto - Daan Mühlhausarchief
te veilen bij Makveilingen

Bij Mak werd op deze veiling eveneens een buitenstudie van Daan Mühlhaus geveild, die oorspronkelijk uit de verzameling van mevrouw Buytink komt. Tikky Buytink heeft het van Daan Mühlhaus zelf, die toen bij haar in huis woonde en er zijn laatste atelier had, gekregen, en het hing in haar sfeervolle kamer. Daan Mühlhaus was in haar gezelschap toen hij het schilderde en ik meen dat ik nog een tekeningetje van haar hand moet hebben dat zij daar toen gemaakt heeft. 
Dat was in Papendrecht, aan de Tiendweg Oost vanuit de landbouwkavels en moestuintjes richting de dijk (Oosteind) gezien. (Mevrouw Buytink heeft me de plek later nog aangewezen en ik heb er zelf daarna ook nog met waterverf zitten werken.)

Het was dit schilderij dat me op het spoor van het gebruik van het tegenlicht heeft gebracht. en dat er kleur in de schaduw zit. Mühlhaus werd al snel teveel door zijn ziekte in beslag genomen wat een streep zette onder de voornemens om vaker samen naar buiten te gaan om samen te schilderen, maar het zien en bestuderen van schilderijtjes als dit hielpen me toch vaak in de goede richting.

Er zit nog een oorspronkelijke lijst, een eiken lijst, omheen. Een model dat Mühlhaus veel gebruikte. Soms sausde hij deze lijsten met een dunne laag verf en poetste het meeste dan weer weg. De witte kalkverf bleef in de nerf van het hout achter en dat gaf de lijst een artistieke uitstraling. Met de jaren verkleurde het hout terwijl de verf in de nerf van het hout dat ogenschijnlijk niet deed, wat het effect steeds beter tot zijn recht deed komen. Een andere keer trok hij ook nog een bies op de lijst in een kleur die hij weer bij het schilderij koos.

Een geliefde locatie van de Dordtse Impressionisten - bevond zich tegenover Dordrecht bij het drierivierenpunt


 Een ieder die schildert heeft zo zijn helden en zijn voorbeelden.
Er zijn vanaf de tijd van de grottekeningen altijd anderen geweest die al voor jouw tijd een rund of een hert tekenden. Begrijpelijk dat bij de kunstenaar in dop ineens een impuls kan ontstaan van; ,, Dat wil ik ook........!''



Daan Mühlhaus/Muehlhaus
gezicht op Dordrecht
olieverf op doek
 bij Papendrecht aan het
begin van de rivier de Noord
voorh. kunsthandel A. Bakker
part.coll. vrblpl. n.bekend

 ik had me het meer als dit
voorgesteld

Zo wilde ik, het was in 1982, heel graag Dordrecht vanaf de Papendrechtse kant schilderen.
Graag direct ter plaatse en met olieverf.  

Dat was met Dick Vissers, die tevens onze chauffeur was, en Tikky Buytink. Toen we daar met onze spullen stonden schrok ik nogal terug van de enorme plas water. Dit was toch niet zoals ik het me had voorgesteld. 

Voor mij had het op dat moment nog maar weinig van doen met de voorbeelden uit het verleden die mij nu juist tot deze keuze inspireerden. Dat waren voorbeelden van andere schilders die men, vaak onbewust, in zijn hoofd  opslaat. Vaak schilderijen waarbij je bij het zien ervan iets kan krijgen van; ,,Wat een fijn onderwerp, dat wil ik later ook graag nog een keer schilderen!'' 

We stonden daar in een bocht op de gestroomlijnde strakke dijk tegenover het Zwijndrechtse Noordpark. Dat bevind zich aan de overkant bij het begin van de rivier de Noord. Er waren op de voorgrond geen voor de hand liggende karakteristieke uitsteeksels of andere bruikbare elementen. Die elementen zocht ik om de grote lege ruimte in de richting van Dordrecht in het schilderij te kunnen breken. Nu leek het eerder een groot meer dan een schilderachtige rivier.
Hoe anders hebben onze voorouders en voorgangers dit mogen zien! 


dit is een foto die veel later genomen is, wij keken een kwartslag
meer naar links en zonder telelens. We waren nog groentjes maar
het is een verdraait grote waterplas als je daar met je ezel staat!
aan de rechterkant het Noordpark in Zwijndrecht, een
gestroomlijnde oever, maar tot plusminus 1968 stak daar een
soort landtong, een punt, uit in het water en dat gaf een
duidelijke scheiding tussen de Noord en de Oude Maas
een vergelijkbare situatie bestond aan de Papendrechtse kant

gezicht op het Groothoofd in Dordrecht
de punt bij de Noord rond de vorige eeuwwisseling




   

luchtopname van het gebied dat eind zestiger jaren
weggebaggerd is, hier is men volop met deze klus bezig

De improvisatie die ik ter plaatsen bedacht was door met het schildermes te gaan schilderen. Vergeleken met het alternatief was dat een vondst, maar ik vond het nooit echt bevredigend.

Ik kende wat varianten die Adri Mouthaan had bedacht. Adri Mouthaan woonde op loopafstand van dit motief.  Maar daar wilde ik niet aan want dan was de lol er voor mij snel weer af. Dan kreeg je dat gezeur weer. Nu wilde ik ook geen Mühlhaus variant maken.
Nee, ik wilde me met eigen ogen, of op zijn minst met eigen fantasie in het motief verplaatsen. Als ware het alsof ik het motief met eigen ogen zag en er lijfelijk aanwezig was.

Jan Toorop
schepen voor het drierivierenpunt bij Dordrecht
op de achtergrond een stoomschip op de Noord
verblijfplaats bij de auteur niet bekend

Vanuit deze aan mezelf opgelegde problematiek ontstond bij mij een soort van obsessie. Zo'n soort waar je later van vergeten bent waar het oorspronkelijk vandaan kwam. Je begint gegevens te verzamelen
 - foto's en afbeeldingen waarop de plek (mogelijk) te herkennen is. Na verloop van tijd weet je dat alles dat verdwenen is toe te wijten is aan de radikale bochtafsnijdingen die Rijkswaterstaat eind jaren zestig heeft laten uitvoeren. Daar wist je wel iets van maar het besef van de omvang van die operatie kwam met de afbeeldingen.



A.P. Schotel - Dordrecht 1890-1958 Laren
winter voor Dordrecht - olieverf/doek plusminus 65x100 cm part. coll.
een tjalk heeft net de punt van de Noord gerond en vaart de Oude Maas op
de verblijfplaats van het schilderij is onbekend

Bij al mijn speurwerk ben ik nooit een foto vanaf de Papendrechtse kant tegengekomen, wat ik bijzonder jammer vind, want ik ben ook in die situatie geinteresseerd. Als biograaf, maar ook als schilder, wil ik me er van vergewissen hoe 'vrij' Daan Mühlhaus het onderwerp interpreteerde. Ik hou me altijd aanbevolen voor het gebruik van mij nog onbekend materiaal.




Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
gezicht op Dordrecht
olieverf/doek
voorheen kunsthandel G. Vermeulen Dordrecht

 
Al van mijn jongste schilderjaren ben ik me bewust van het feit dat Dordrecht kan bogen op een fraai schilder verleden. Ten eerste omdat de stad zelf vele schilders heeft voortgebracht waaronder verschillende leerlingen van Rembrandt, en ten tweede omdat de stad om zichzelf talloze schilders uit binnen en buitenland als een magneet heeft aangetrokken. In 1977 zag ik in het Dordrechts Museum de grote Aelbert Cuyp tentoonstelling en daar eerder de tentoonstelling van 200 jaar Pictura.
Dat gaat zich in iemand nestelen, men wordt er zich meer van bewust. Men gaat anders naar de stad en omgeving kijken - men probeert dat ook door de bril van zijn voorgangers te doen. Zo'n 'meer,'  het drierivierenpunt, is niet wat Cuyp zou prikkelen, maar de verdwenen strandjes met Dordt aan de horizon, zoals Mühlhaus en zijn generatiegenoten het nog gezien hebben, wel.
Het silhouet van de stad vanaf het water is nog steeds prachtig en door een moderne schilderbril nog steeds goed naar het doek te transformeren. Maar ik zou er zo graag anno 1900, of vroeger, willen kunnen rondlopen of, nog mooier, kunnen rondvaren!
Met die oude foto's en schilderijen plus de eigen fantasie komt men een heel eind in de goede richting.

Het ligt in het voornemen een apart artikel over Daan Mühlhaus' voorliefde voor deze plek te schrijven.


zinkstukken ter versteviging van de nieuwe dijk
foto collectie het Daan Mühlhausarchief





Joost van de Weg - foto/uitsnede
het drierivierenpunt vanaf de Dordtse Grote Kerk
de weggebaggerde punt is duidelijk te zien 




 

op dit fotodetail is de situatie nog beter te plaatsen, genoeg
plekken om de schidersezel neer te zetten. Links kunt u
molen Welgelegen herkennen waar eerder één van de
vroegere blogs aan gewijd is (zie het blogarchief of de labels)





bij het drierivierenpunt, tegenover Dordrecht

 

het drierivierenpunt vanaf de Merwekade in Dordrecht
druk twee keer op de foto en u kunt met wat goede wil
de punt aan de overkant herkennen en er is ook al
baggeractiviteit te zien achter de groene landtong

zicht op Dordrecht vanaf de weggebaggerde punt
in Zwijndrecht a/h drierivierenpunt