Deel 3 - Daan Mühlhaus/Muehlhaus in Parijs, werken op papier



Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
gendarmes voor een reclamezuil, Parijs
waterverf/papier

 

Binnen het werk dat de 'Dordtse Impressionist' Daan Mühlhaus, 1907-1981, door de jaren heen in Parijs maakte vormen die op papier, en dan met name de waterverven, een op zichzelf staand, verrassend fris en vitaal deel van zijn oeuvre.

Reden genoeg deze werken apart in dit hoofdstuk te belichten.

De door Daan Mühlhaus gebruikte aquareltechniek moet men niet vergelijken met die van de meer doorwerkte, vaak laag over laag opgebouwde, waterverven van de schilders van de Haagse school. Ook niet met die van Amsterdamse Impressionisten als G.H. Breitner en Willem Witsen.
U moet veeleer denken aan een verwantschap met de werkwijze van J.B. Jongkind - één van de belangrijke voorlopers van het Frans Impressionisme. De bij beide schilders relatief vaak voorkomende voorliefde voor een langgerekte horizontale maat is al een eerste overéénkomst die ik noem, maar natuurlijk niet de belangrijkste.



Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
Quai Montebello ter hoogte van de Pont Montebello
met de Notre Dame, Parijs
waterverf/papier
particuliere verzameling

In de waterverven/aquarellen van beide is sprake van het samenspel van een krachtige lijntekening - meestal in conté of potlood, soms bij Mühlhaus ook Oost-Indische inkt - versterkt, aangevuld en voltooid met waterverf.
De tekening wordt niet verstopt maar speelt in samenspel met de waterverf haar eigen rol. Zij zijn gelijkwaardig binnen het werkstuk. In de beste waterverven steunen tekening en waterverf elkaar en vullen elkaar aan.
De tekening duid en geeft richting - waterverf vult aan en verbind het tot een samenhangend geheel.

Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
Rue Dauphine? Parijs
krijt op papier
gesigneerd Dan. Mühlhaus '58 l.o.
deze tekening hing altijd aan de muur, hij
 moet er iets extra's bij gevoeld hebben

Daan Mühlhaus paste de eerder beschreven werkmethode niet altijd strikt toe. Regelmatig zijn het eerder uitgewerkte tekeningen met een wassing van waterverf - nog steeds raak en vlot - maar zulke tekeningen waren vooral bedoeld om zoveel mogelijk gegevens te noteren als studiemateriaal voor later. Het maken van een artistieke aquarel was op dat moment niet zijn directe streven. Dat neemt niet weg dat dit vaak aantrekkelijke werken zijn, want daarvoor was hij weer teveel kunstenaar.

Zijn beste waterverven kenmerken zich door een vlot en virtuoos spel met de beschikbare middelen.. Een spel met beweeglijke lijnen, rake toetsen, mooie wassingen en frisse kleuren. Een vlotheid die regelmatig zelfs Isaäc Israëls in herinnering roept. Kijk bijvoorbeeld maar naar Place de la Concorde (verderop in dit artikel).
De inspiratie is duidelijk. Het lijnenspel van de tekening - steeds weer de rake typering - het zekere nat in nat werken en het zichtbare plezier van de schilder. Je kunt ook merken dat hij papier had gevonden dat hem paste. Hierdoor kwam de kwaliteit van de waterverf optimaal tot zijn recht. Vlotheid en sturing in een proces dat hij volledig onder controle lijkt te hebben. Dit soort waterverven behoren zonder twijfel tot zijn betere werk.


Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
brug over de Seine met de Notre Dame, Parijs
waterverf/papier

Het papier waarop hij werkte kon van veel invloed zijn. Mühlhaus tekende hele schetsboeken vol en daarbij gebruikte hij regelmatig waterverf. Papier van goede kwaliteit was in de oorlog en in de jaren direct erna niet, of moeilijk, verkrijgbaar. Geld zal zonder meer ook een rol hebben gespeeld. Maar later, met meer middelen en keuzemogelijkheden tot zijn beschikking, werd het beter en dat is zichtbaar.

Het is onmogelijk bij elk schilderij, tekening of waterverf  de juiste datering te bepalen, al had Daan Mühlhaus wel vaak de goede gewoonte werken te dateren. Maar van het signeren, laat staan dateren, van het werk in zijn schetsboeken kwam het vaak niet. Daarom is het lastig af te bakenen wat, hoe, en wanneer iets - onder welke omstandigheden - is ontstaan. Het is bijvoorbeeld ondoenlijk te achterhalen wanneer het betere papier voor hem beschikbaar kwam en wanneer hij het daadwerkelijk ging gebruiken.


Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
Rue Mouffetard Parijs
waterverf/papier
particuliere collectie

Een schilder pakt niet altijd hetzelfde schetsboek op zijn tochten mee en hij begint pas aan een nieuw als andere min of meer vol zijn. Maar ook dat is niet altijd een vast patroon dat houvast bied. Mühlhaus gaf bovendien gedeeltelijk gevulde schetsboekjes weg aan mevrouw Buytink. Dit eenvoudig met de bedoeling dat zij daar zelf in kon gaan werken. Dat daar achteraf bijzonder leuke tekeningen en zelfs wat waterverven van hem in voorkwamen is achteraf een geluk. Een geluk omdat Daan Mühlhaus bij zijn verhuizing uit Pictura naar zijn laatste stek, op de Nieuwe Haven, veel heeft vernietigd.
Aan de hand van deze bewaarde boekjes kan men min of meer zien dat hij ze vrij willekeurig en gedurende meerdere jaren gebruikte.





Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
Parijs
schetsboekblad afkomstig uit één van
de hierboven beschreven schetsboekjes
die hij aan mevrouw Buytink gaf,
om in te tekenen

Binnen één schetsboekje kan je een politieke cartoon/spotprent van de hand van Otto Dicke uit de oorlog tegenkomen - voorts Mühlhausschetsen van fruitbomen in de buurt van zijn tweede atelier aan de Noordendijk, eveneens uit de oorlog - verder Rotterdamse haventekeningen van kort na de oorlog - nog latere schetsen uit Parijs - en natuurlijk werk van mevrouw Buytink, want daar had zij het per slot van rekening voor gekregen.
Het ene schetsboek bleek een ordinair warenhuis tekenblok, een andere was juist mooi gebonden met aan de zijkant gelegenheid om een potlood in te steken, met linten om het dicht te binden - zoals bij een tekenmap.

Dat Daan Mühlhaus veel waarde aan goed materiaal hechtte blijkt wel uit de moeite die hij en zijn vriend Jan Korthals, 1916-1972, deden toen zij stad en land afzochten op zoek naar restanten Brits Whatman papier. Het was hen ter ore gekomen dat deze gerenommeerde fabrikant van kwaliteits papier failliet was gegaan en zij wilden zo lang mogelijk op de befaamde producten van deze fabriek blijven werken.

Met zijn jongere Amsterdamse vriend en collega Jan Korthals was Daan Mühlhaus meerdere keren in Parijs en hij was daar tevens met Piet van Boxel, 1912-2001, eveneens een vriend en collega.
Met van Boxel speelde het verhaal dat zij twee druk pratende en daarbij flink gesticulerende Parijzenaars gadesloegen. Het leek Mühlhaus een interessant gesprek en hij vroeg, toch wel nieuwsgierig, aan van Boxel waar het gesprek nu eigenlijk over ging. ,, Oh, dezelfde onzin als bij ons'', was van Boxel's droge antwoord.
Dit verhaal gebruikte Mühlhaus graag om te illustreren dat het voor hem helemaal geen gemis was dat hij de Franse taal niet beheerste. Bij voorkeur vertelde hij erbij dat hij als een Fransman zo'n woordenstroom tot hem richtte - door hem niet te volgen - meestal in het Nederlands; ,,Dat ben je zelf'', antwoordde.
Daarmee was voor hem de kous af. Hij vond dat hij zich uitstekend kon redden zonder.
 



Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
Seinekade in Parijs
waterverf/papier
particuliere verzameling

Het is niet zo verwonderlijk dat deze kant van de schilder bij het grote publiek niet bekend is. De tekeningen en waterverven bewaarde hij in een paar mappen die bijna niemand te zien kreeg. Hij trad er dan ook niet mee naar buiten, zeker niet meer in zijn laatste levensjaren.

Hij wilde er in die tijd ook geen afstand van doen. Voor hem waren het kostbare herinneringen aan het Parijs dat hij had gekend en waarvan hij was gaan houden. Een Parijs dat niet meer bestond en dat hij miste.

De Hallen en veel dat daar mee te van doen had waren uit hartje Parijs verdwenen. Dat vond hij een grote aderlating - het werd een andere beleving. Niet meer een beleving en een 'Parijs ervaring' zoals je die bijna tastbaar in de boeken van George Simenon ervaren kan. Dat was voor hem Parijs. Simenon's - De Kleine Heilige - was niet zomaar zijn favoriete boek.
Het Parijs waar Mühlhaus nog in zijn auto durfde te slapen (dat was een door hem verbouwde en aangepaste Citroën besteleend) en waar de eenvoudige cafés rond de Hallen zijn plek voor een goede goedkope maaltijd waren. De herinneringen daaraan, zichtbaar in zijn Parijse werken op papier wilde hij niet meer kwijt.



Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
Place de la Concorde, Parijs
waterverf/papier
particuliere collectie

Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
Port St.-Denis, Parijs
waterverf/papier
particuliere collectie

Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
Place de la Concorde, Parijs
waterverf/papier
gesigneerd Dan. Mühlhaus
particuliere collectie

Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
in Parijs
(c. coll. Daan Mühlhaus archief)

Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
Boulevard in Parijs
waterverf/papier
particuliere verzameling

Daan Mühlhaus/Muehlhaus 1907-1981
Port Saint-Denis, Parijs - detail
waterverf/papier
particuliere verzameling

Daan Muehlhaus/Mühlhaus ''Atelier in Pictura" zijn magnum opus.



Daan Muehlhaus  Atelier in Pictura
  tempera/papier, datering 1954
collectie Dordrechts Museum
afgebeeld in de catalogus; Tweehonderd jaar Pictura
 in 1975 gehouden in het Dordrechts Museum
bovenstaande foto door de fotograaf Stijns
 is uit de collectie van de schilder afkomstig.

  

 ''Atelier in Pictura'' wordt algemeen gezien als het topwerk van de Dordtse impressionist Daan Muehlhaus 1907-1981.
   
Het schilderij uit 1954 dat zich gelukkig al weer jaren in de collectie van het Dordrechts Museum bevindt is geen olieverf- of waterverfschilderij, maar één in een niet allerdaagse techniek, die met temperaverf.
Regelmatig werd er foutief gesproken van een gouache, maar dat is een ander materiaal. Zowel tempera als gouache wordt met water verwerkt maar het bindmiddel van tempera is meestal eidooier en anders caseïne. Tempera lost na droging niet meer op terwijl dit wel bij gouache kan. Eeuwenlang werd tempera gebruikt als onderschildering voor olieverfschilderijen. Schilderijen in deze gecombineerde olie/temperaverftechniek zijn vaak in een verrassend goede conditie gebleven.

Een bloeiperiode in het gebruik van tempera als zelfstandige techniek  was aan het einde van de negentiende - begin twintigste eeuw met o.a. Henri de Toulouse-Lautrec en de schilders van de ''Nabis'' als belangrijke vertolkers. Daar ligt ook Muehlhaus' bron van inspiratie. Toen hij zich richting jaren vijftig meer en meer ging losmaken van het zwaardere 'Hollands' impressionische idioom uit zijn omgeving en eigen verleden werd hij daarin gesterkt door de ontdekking van de meer lichtvoetige Franse schilders. Zijn voorliefde ging het meest uit naar de schilders Edouard Vuillard 1868-1940 en diens 'Nabis'collega/vriend Pierre Bonnard 1867-1947.

Atelier in Pictura is door Muehlhaus vaak gebruikt en tentoongesteld. Kennelijk zo vaak dat hij het niet opnieuw voor de tentoonstelling ''Ik mag lijden dat het morgen grijs is''  wilde insturen. ,,Het lijkt wel of ik er een abonnement op heb!'' verzuchte hij. Hiervoor in de plaats koos hij het verwante ''Atelier in Pictura met de schilder Jan Korthals''  dat ook in temperaverf geschilderd is.
In die periode toonde Dordrechts Museum duidelijke belangstelling om ''Atelier in Pictura'' voor het museum aan te kopen. Maar Muehlhaus wilde hier niet aan meewerken. ,,Ik voel er niets voor om schilderijen voor het depot te leveren!'' was zijn duidelijke stellingname. Hieruit sprak een niet te negeren ergernis over het beleid door de jaren heen van het Dordrechts Museum met betrekking tot zijn generatie Dordtse kunstenaars. Hij had er geen hoge pet van op - sterker nog, hij was sterk verbitterd over dat wat de overheid voor hem heeft betekend. Dat was weinig of niets en nu hij die overheid niet meer nodig had bedankte hij voor de eer. Dat het schilderij jaren na Muehlhaus' overlijden en na moeizame onderhandelingen uiteindelijk toch aan de collectie van het Dordrechts Museum is toegevoegd kan ik alleen maar toejuichen.

Muehlhaus exposeerde ''Atelier in Pictura'' op de ledententoonstelling van St. Lucas in Amsterdam. Daar was hij, waarschijnlijk via Jan Korthals(1916-1972), lid van geworden. Het hing er fraai naast een Jan Sluijters. Toen de ''Amsterdamse Joffer'' Lizzy Ansingh zowel de Jan Sluijters als de Daan Muehlhaus zag was zij vol lof voor de laatste.  ,,Jan Sluijters kan wel inpakken'' stelde zij enigzins bitsig vast. Zij wilde graag kennismaken met de schilder die hem dat had gelapt. Daar Muehlhaus samen met Jan Korthals, zijn goede vriend en collega, aanwezig was lukte dit zonder veel moeite. Ansingh complimenteerde Muehlhaus met zijn prestatie en toen Ansingh, overigens geen overtuigt Sluijters bewonderaarster, vernam dat Daan uit Dordrecht afkomstig was had ze er nog meer schik in, zij floepte eruit; ,,Jan Sluijters in de schaduw gesteld door een man uit de provincie!''  Hoe bestond het!

Ook Mühlhaus op Flickr petervanloon2259's Photostream.

Lees meer over Mühlhaus en ook andere onderwerpen/blogs op http://www.eenschilderindordrechtnl.blogspot.com/ en/of raadpleeg het blogarchief rechtsboven.


 foldertje van het schildergenoodschap Pictura Dordrecht,
uit 1958, met afbeelding van ''Atelier in Pictura''.









 




''Ik mag lijden dat het morgen grijs is", catalogus 1980
Dordrechts Museum, tentoonstelling van Dordtse impressionisten
voorkant; opschrift grapje van Muehlhaus
zo zou volgens hem Noltee het in zijn Haags hebben gezegd
Muehlhaus was ten tijde van de tentoonstelling de enige nog
in leven zijnde van de geëxposeerde schilders

 






krantenbericht n.a.v. de
verwerving van Atelier in Pictura
door het Dordrechts Museum

  



reaktie van Laurens Jan Bol, oud directeur van het Dordrechts Museum,
op Atelier in Pictura

 


Daan Muehlhaus  Atelier in Pictura met Jan Korthals
tempera/papier  46x50 cm
gesigneerd l.o. Dan Mühlhaus, gedateerd r.o. '55
tentoonstelling; Pictura van gisteren, cat. nr. 53
 'Ik mag lijden dat het morgen grijs is' Dordrechts Museum 1980 cat. nr. 55
Museum voor moderne kunst, De Rietgors, Papendrecht cat. nr.

 


Daan Muehlhaus in zijn atelier in Pictura voor 'Atelier in Pictura'